इराण इराक वार 1980 ते 86 या काळातील युद्धात शिप वरती असताना झेललेला अनुभव..

इराण-इराक युद्धाच्या ज्वाळांमधून... माझा समुद्री प्रवास

– राम केळकर, मरीन इंजिनियर

सन १९८२ ते १९८८. जगाच्या इतिहासातील एक रक्तरंजित अध्याय. इराण आणि इराक यांच्यातील भीषण युद्धाने संपूर्ण आखाती प्रदेश पेटून उठला होता. त्या काळात मी शिपिंग कॉर्पोरेशन ऑफ इंडियाच्या ऑइल टँकरवर मरीन इंजिनियर म्हणून कार्यरत होतो. आमची जबाबदारी होती इराक, इराण आणि कुवेत येथून कच्चे तेल भारतात सुरक्षितपणे आणण्याची.

मी VLCC (Very Large Crude Carrier) तसेच प्रॉडक्ट कॅरिअर अशा दोन्ही प्रकारच्या टँकरवर काम केले. गुजरातमधील वाडीनार, कांडला, मुंबईचा बुचर आयलंड, गोवा, कोचीन, तूतीकोरिन, विशाखापट्टणम, मद्रास, कोलंबो आणि त्रिंकोमली ही आमची नेहमीची डिस्चार्ज बंदरे होती.

युद्धाच्या सावटाखालील प्रत्येक दिवस...

तो काळ म्हणजे मृत्यूशी रोजचा सामना होता.

आखातात प्रवेश केला की मनावर एक अदृश्य दडपण यायचे. कधी विमानातून रॉकेट हल्ला होईल, कधी बॉम्ब पडेल किंवा क्षेपणास्त्र येईल याचा काहीच नेम नसायचा. कोणत्या बाजूकडून हल्ला झाला, हे समजेपर्यंत अनेकदा सर्व काही संपलेले असे.

आमच्या कंपनीच्या सर्व टँकरवर दोन्ही बाजूंनी आणि डेकवर मोठ्या अक्षरांत "INDIA" असे रंगवलेले असे. भारताचे इराण आणि इराक या दोन्ही देशांशी मैत्रीपूर्ण संबंध असल्यामुळे भारतीय जहाजांवर हल्ले तुलनेने कमी झाले. तरीही काही जहाजे चुकून हल्ल्याची शिकार झालीच.

त्या युद्धकाळात तब्बल २६० व्यापारी जहाजे समुद्रात बुडाली. त्यापैकी अवघ्या ७७–७८ जहाजांचेच अवशेष बाहेर काढता आले. हा आकडा त्या युद्धाची भीषणता सांगून जातो.

टँकर म्हणजे तरंगता बॉम्ब...

कच्च्या तेलाने भरलेला टँकर म्हणजे एक तरंगता स्फोटकच. खाली हजारो टन ज्वलनशील तेल आणि वरती युद्धाचे सावट.

इंजिन रूममध्ये ड्युटी करणाऱ्यांची परिस्थिती आणखी कठीण. वरती काय घडत आहे, याची कल्पनाच नसायची. एखादा हल्ला झाला तर बाहेर पडण्याची संधीही फार कमी.

रात्री जहाजावरील सर्व खिडक्यांना काळे पडदे लावले जात. बाहेर कुठेही प्रकाश दिसू नये म्हणून संपूर्ण ब्लॅकआउट केला जाई. ब्रिजवरून अंधारात क्षितिजावर संशयास्पद हालचाल शोधत तासन्‌तास पहारा द्यावा लागे. नेव्हीची गस्त, सायरनचे आवाज आणि अनिश्चिततेची भीती यामुळे झोप हरवून जायची.

घराशी नातं... फक्त पत्रांचं

त्या काळात मोबाईल नव्हते. इंटरनेट नव्हते. व्हिडिओ कॉल तर कल्पनेतही नव्हते.

घराशी संपर्काचा एकमेव दुवा म्हणजे पत्र.

एखादं पत्र यायला आठ-दहा दिवस लागायचे. काही वेळा कम्युनिस्ट देशांतून आलेली पत्रं सुरक्षा तपासणीनंतरच पुढे पाठवली जात; त्यामुळे दोन-दोन, तीन-तीन महिनेही वाट पाहावी लागे.

रजेवरून परतलो की लगेच दुसऱ्या टँकरवर रुजू व्हावे लागे. टँकर पूलमुळे पर्यायच नव्हता. त्याबदल्यात १०% टँकर अलाउन्स आणि १०% वॉर झोन अलाउन्स मिळत असे. पण त्या अतिरिक्त पैशांपेक्षा सुरक्षितपणे जिवंत घरी परतणे हेच सर्वांत मोठे बक्षीस वाटायचे.

हर्मुझच्या सामुद्रधुनीनंतर...

हर्मुझची सामुद्रधुनी मागे पडून दोन दिवस झाले की मनावरील ताण थोडासा हलका व्हायचा. तेव्हाच वाटायचे—आजचा दिवस तरी निभावून गेला.

अखेरचा निर्णय

सततचा ताण, मृत्यूची सावली आणि कुटुंबापासूनचे अंतर यामुळे १९८६ मध्ये मी तब्बल पंधरा वर्षांची समुद्रावरील नोकरी सोडण्याचा निर्णय घेतला आणि शोर जॉब स्वीकारला. त्यानंतर वयाच्या ६२ वर्षांपर्यंत किनाऱ्यावरची सेवा केली.

आज मी ७८ वर्षांचा आहे. पण त्या काळातील प्रत्येक प्रसंग अजूनही डोळ्यांसमोर तसाच उभा राहतो—आकाशात घोंघावणारी विमाने, बॉम्बस्फोटांची भीती, जखमी झालेले सहकारी आणि प्रत्येक क्षणी मृत्यूशी चाललेली शर्यत.

आजच्या पिढीकडे मोबाईल आहेत, उपग्रह संपर्क आहे, व्हिडिओ कॉल आहेत. आमच्या वेळी मात्र देवावरचा विश्वास आणि सहकाऱ्यांची साथ एवढेच आधार होते.

आज मागे वळून पाहताना एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवते—

त्या युद्धात लढणाऱ्या सैनिकांप्रमाणेच आम्हीही रणांगणावर होतो. फरक एवढाच... आमच्या अंगावर सैनिकांचा गणवेश नव्हता.

ही फक्त एका प्रवासाची गोष्ट नाही; तर समुद्रावर जगणाऱ्या हजारो भारतीय दर्यावर्दींच्या धैर्याची, कर्तव्यनिष्ठेची आणि निःशब्द देशसेवेची साक्ष आहे.

लिहिण्यासारखं अजून खूप आहे... पुन्हा कधीतरी.

— राम केळकर

माजी मरीन इंजिनियर

बावधन, पुणे